De voordeur is te zwaar — over waarom de energietransitie van monumenten vastloopt

Hindernisbaan

Op basis van onze ervaringen “uit de eerste hand” en een enquête onder monumenteigenaren schatten wij dat zeker 60 procent – en waarschijnlijk nog veel meer – van de eigenaren duurzame maatregelen treft zónder vergunning.

Dit percentage gaat niet over grote restauraties van bijzondere monumenten onder professionele begeleiding. Dit gaat over een warmtepomp plaatsen. Glas vervangen. Isolatie aanbrengen. Over gewone maatregelen, door gewone mensen, in gewone monumenten: over de tienduizenden monumentale woonhuizen en panden in beschermde stads- en dorpsgezichten die Nederland rijk is.

Voor wie in een gewone woning woont, is de organisatie van de energietransitie al ingewikkeld, maar voor de eigenaar van een monument is het een onoverwinbare hindernisbaan.

Een systeem dat zichzelf ondermijnt

Wie de officiële weg bewandelt, betaalt voor onderzoeken en vergunningen vaak meer dan voor de maatregel zelf. Hij wacht langer, navigeert door procedures die niet zijn ontworpen voor verduurzaming, en stuit op eisen waaraan moeilijk te voldoen valt. Het Omgevingsloket kent geen activiteit "verduurzamen monument" – niet eens bij de vergunningscheck. De bewijslast voor nut en noodzaak van de maatregel wordt bij de eigenaar gelegd, terwijl de overheid zelf de energietransitie als eis heeft vastgesteld. En na al die inspanning is het maar de vraag of de vergunning wordt verleend.

Het gevolg is veelzeggend: veel eigenaren verduurzamen via de achterdeur. Niet omdat ze de regels willen omzeilen, maar omdat de voordeur zo zwaar is dat niemand hem meer opentrekt. Maatregelen die zonder begeleiding worden uitgevoerd, brengen een groter risico op schade met zich mee dan zorgvuldig getoetste ingrepen. Het systeem bereikt zo precies het tegenovergestelde van wat het beoogt: de vergunningplicht is bedoeld ter bescherming van monumenten, maar werkt averechts.

Juridisch niet houdbaar

De Algemene wet bestuursrecht vereist dat opgelegde lasten, zoals de vergunningplicht, in een evenredige verhouding staan tot het publieke belang dat die plicht dient. Aan die eis wordt structureel niet voldaan. Maar ook op het vlak van belangenafweging schort het in veel gevallen.

Adviescommissies Ruimtelijke Kwaliteit beoordelen of de wijze van verduurzamen het belang van monumentenzorg niet schaadt. Dat is hun taak en hun expertise. Maar het wegen van het belang van verduurzamen zelf blijft doorgaans achterwege. Er bestaat bij ons weten nog geen integrale adviescommissie die alle belangen kan wegen. Het advies van "monumentenzorg" wordt vrijwel altijd gevolgd, terwijl deskundigheid op het gebied van de energietransitie in de commissies niet vertegenwoordigd is. Behoorlijk bestuur vereist meer dan dat. Het verlangt een integrale afweging van alle belangen, zeker van een algemeen belang als het realiseren van de energietransitie.

Procedures zijn niet het enige probleem

Maar er speelt nog iets anders fundamenteels. Zelfs als morgen alle procedures eenvoudiger, het loket gebruiksvriendelijker, de afwegingen integraler en de kosten evenrediger worden, dan is het probleem nog niet opgelost.

Eigenaren haken niet alleen af omdat het systeem te complex is. Ze haken ook af omdat ze het vertrouwen zijn kwijtgeraakt. Gedragswetenschap leert dat mensen handelen vanuit vertrouwen, sociale norm en eigen effectiviteit: geloof ik dat ik dit kan? Zie ik om mij heen dat anderen het ook doen? Voel ik me serieus genomen? Wie keer op keer botst op procedures en wisselende eisen, ontwikkelt aangeleerde hulpeloosheid.

Daar komt bij dat mensen buitengewoon gevoelig zijn voor ongelijkheid. Wie zijn huis wil isoleren, betaalt voor de maatregel. Wie zijn monument wil isoleren, betaalt ook voor het bewijs dat hij de maatregel mag nemen. Bij een dakkapel of uitbreiding is dat nog te begrijpen, maar bij verduurzamen voelt het als een straf voor het goede willen doen. Een systeem dat zo wordt ervaren, verliest zijn legitimiteit. En daarmee zijn grip op wat er feitelijk gebeurt met de monumenten.

Men stopt niet met willen, maar men stopt met proberen via de officiële weg.

Wij hebben de afgelopen jaren gezien hoe dat eruitziet. We zagen welwillende eigenaren, soms al jaren bezig met een plan of een vergunning, afhaken. Ze zijn inmiddels de schaamte voorbij en durven te delen dat ze zonder vergunning verder gaan. Ze gaan, klemgezet door het systeem, via de achterdeur.

Geen erfgoedadviseur kan dit oplossen

Het probleem is dus tweeledig: een systeem dat eigenaren wegduwt van de officiële weg, en een vertrouwensbreuk die hen weerhoudt ooit terug te komen. Beide moeten worden aangepakt. Er zijn mogelijke oplossingen, maar die zijn kansloos zolang de urgentie niet wordt erkend en de overheid zijn verantwoordelijkheid niet neemt.

Een erfgoedadviseur of vergunningverlener op de werkvloer kan dat niet doorbreken. Dat moet van bovenaf gebeuren. Daar ligt de macht om te veranderen. Alleen daar kan het mandaat verleend worden om het anders te doen.

Het is de hoogste tijd

Het vastlopen van de energietransitie is dus niet in de eerste plaats een communicatie- of kennisvraagstuk – ook al kijken we vanuit erfgoed er nog altijd zo naar, en denken we dat het wel goed komt als we maar genoeg kennis delen en genoeg adviseren. Het komt door een systeemfout met schade voor ons erfgoed én met menselijke schade.

De energietransitie voor monumenten kan niet worden gerealiseerd zonder systeemvernieuwing en een fundamenteel andere houding ten opzichte van de opgave én ten opzichte van monumenteigenaren. Willen we blijven doen wat we altijd doen, gaan we de doelstellingen voor de energietransitie voor monumenten niet verwezenlijken. Dan gaan monumentwaarden verloren die we niet meer terugkrijgen. Het is de hoogste tijd om de voordeur open te zetten!

Over de auteurs

Marina Laméris (erfgoedadviseur) en Annemiek Verstappen (gedragsontwerper in de energietransitie) zijn medeoprichters van het Duurzaam Monumenten Collectief en initiatiefnemers van het Faro-project ‘Terug naar de bedoeling’. Dit Faroproject onderzocht hoe eigenaren van monumenten en de gemeente samen kunnen werken in een meer gelijkwaardige relatie om de energietransitie van monumenten te versnellen. De uitkomsten van dit project komen in de zomer beschikbaar. We gaan graag in gesprek over hoe het wél kan: we hebben niet alleen de problemen op een rij, maar ook oplossingen!